Deneme, edebiyatımızda Tanzimat ile birlikte kendine yer edinmeye başlamış, Servetifünun Dönemi’nde varlığını hissettirmiş, Cumhuriyet’in ilk yıllarından itibaren olgun örnekleri ile ortaya çıkmıştır. Deneme türü, özellikleri ve yapısı itibariyle sınırları net olarak çizilen bir tür değildir. Bu sebeple hem Türk edebiyatında hem de dünya edebiyatındaki kimi eserlerin deneme olarak ele alınıp alınamayacağı hususu tartışmalar doğurmuştur. Hatta bazı eserlerin türü için deneme-sohbet, deneme- biyografi, deneme-fıkra gibi ifadelere yer verilmektedir. Tanzimat’tan günümüze Türk edebiyatında birçok deneme kitabı kaleme alınmıştır. Türk edebiyatında deneme, ilk örneklerini 19. yy.da vermiş olmasına rağmen çok rağbet görmemiş; 1940’lı yıllarda kabul görerek yaygınlaşmaya başlamıştır.
Günümüz Türk edebiyatında deneme sahasında eser kaleme alan isimlerden biri de A. Ali Ural’dır. Ali Ural şiir, hikâye ve deneme türünde eser veren günümüz Türk edebiyatı yazarlarındandır. En çok eser verdiği alan ise deneme türüdür. Ural’ın deneme kitapları içerik olarak farklı özellikler barındırmaktadır. Yazarın mektup tarzında, olaylardan hareketle veya kelimelerden hareket ederek oluşturduğu farklı yapılardaki denemelerinde İslami kavram ve unsurların çokça kullanıldığı görülmektedir.
A. Ali Ural’ın 12 deneme kitabı bulunmaktadır. A. Ali Ural’ın deneme kitapları; Posta Kutusundaki Mızıka, Makyaj Yapan Ölüler, Resimde Görünmeyen, Güneşimin Önünden Çekil, Satranç Oynayan Derviş, Tek Kelimelik Sözlük, Ejderha ve Kelebek, Bostancı Bahane, Peygamber’in Aynaları, Bisiklet Dersleri, Ay Tiradı ve Raf Ömrü isimlerini taşımaktadır. Denemelerin yapısı birbirinden farklılık göstermektedir. Bu denemelerden bazıları biyografi bazıları anı bazıları da anı niteliği taşımaktadır. Örneğin; Satranç Oynayan Derviş ile Güneşimin Önünden Çekil isimli kitapları biyografik deneme tarzında kitaplardır. Yazar bu kitaplarda deneme tarzının rahatlığından istifade ederek ele aldığı kişileri okuyucuyla buluşturmuştur. Klasik bir biyografi kitabı olarak değerlendirilmemelidir. Peygamber’in Aynaları biyografik bir deneme çalışmasıdır. Eser, 33 sahabe hayatının ele alındığı bir kitaptır. Bu eser için Ali Ural yazdığım eserler içinde en önem verdiğim kitaptır, demektedir. Ele aldığı sahabelerin üzerinden okuyucuya mesajlar vermektedir. Bu tarzda iki kitap daha çıkaracağını ve en sonunda Peygamber’in hayatını konu alan bir eser yazacağını belirtmektedir. Bostancı Bahane kitabı ise yazarın Bostancı’da geçen hayatının anılarından oluşmaktadır. Bostancı özelinde İstanbul hakkındaki düşüncelerini de ortaya koymaktadır. Eser, bir anı-deneme kitabı olarak kabul edilmelidir. Tek Kelimelik Sözlük ve Ejderha ve Kelebek isimli kitaplarında ise çeşitli kelime ve kavramları açıklamaya çalışmıştır. Bu kitaplar birbirinin devamı şeklindedir. Yazarın kelimelere yüklediği anlamlar ve çağrışımlar üzerine oluşturulmuş kitaplardır. Makyaj Yapan Ölüler ve Resimde Görünmeyen isimli kitaplar ise birbirine benzer şekilde oluşturulmuştur. Bu kitaplar genellikle medyaya yansıyan ilginç olaylar veya yazara göre ilginç olabilecek haberler üzerine yazarın okuyucuyla fikirlerini paylaşma kitapları olarak görülebilir. Posta kutusundaki Mızıka yazarın en çok rağbet gören kitabıdır. Eser mektup-deneme özelliği göstermektedir. Yazar her bir mektupta ele aldığı meseleyi okuyucuyla paylaşmaktadır. Her mektupta farklı bir konu ele alınmıştır. Bisiklet Dersleri isimli eserinde 30 başlıkta okuyucuya ele almak istediği konuları aktarmıştır. Sohbet havasında okuyucuya ders niteliğinde 30 farklı konuyu anlatmıştır. Raf Ömrü isimli eseri yazarın hem Türk edebiyatı hem de Dünya edebiyatından seçilmiş eserler üzerine bir eleştiri-deneme çalışmasıdır. Özellikle Dünya edebiyatından seçilen eserler ve kişiler üzerine yaklaşımında daha eleştirel bir üslup takınmıştır. Ay Tiradı yazarın başlıktan hareketle uzun bir konuşma yapmaya çalıştığı ve içerisinde küçük başlıklar taşıyan denemesidir.
İslami kavram ve unsurlar konusunda dikkat çeken husus, yazarın özellikle ayetlerden, hadislerden, tasavvufi ve İslami şahsiyetlerden, sahabelerden, Allah’ın isimlerinden ve inançla ilgili kavramlardan çokça faydalanmış olmasıdır. Bunun yanında peygamberler ve Kur’an’da adı geçen şahsiyetlere de yer vermiştir. Denemelerin bir kısmında İslami kavram ve unsurlara çok fazla yer verildiği görülürken bazılarında çok daha az İslami kavram yer almaktadır. Eserler içinde Tek Kelimelik Sözlük, Ejderha ve Kelebek, Posta Kutusundaki Mızıka, Ay Tiradı ve Bisiklet Dersleri İslami kavram ve unsurların varlığı açısından çok daha fazla zenginlik taşımaktadır. Bunun yanında Raf Ömrü, Makyaj Yapan Ölüler ve Resimde Görünmeyen eserleri İslami kavram ve unsurlar açısından daha az zenginlik taşımaktadır. Denemelerde kullanılan İslami kavram ve unsurlardan hareket ederek yazarın İslami kültüre hâkim olduğu ortaya çıkmaktadır. Gerek İslami kişiler gerek İslami sözcükler üzerinden esere yön verilmesi bunu ortaya koymaktadır. İnançla ilgili kavramlar: Adn, Ahiret, Asr-ı Saâdet, Bayram, Besmele, Bezm-i Elest, Cami, Cennet ve Cehennem, Dua, Ezan, Fıtrat, Furkan, Gülbank, Hüvelbâki, İlahi, Kevser, Kur’an-ı Kerim, Miraç, Müezzin, Münker ve Nekir, Oruç, Peygamber, Sûfî, Şeytan, Tavaf, Tevfîk, Tûbâ ve Zakkum, Vahiy, Vedâ Hutbesi adlarını taşımaktadır. Bu kavramlar; iman, ibadet, ahlak, tasavvuf gibi İslam’ın farklı yönlerini ihtiva eden kavramlardır. Eserlerin bu kavramlar açısından zenginlik barındırdığı görülmektedir.
Esmayıhüsna ile ilgili eserlerde şu unsurlar yer almıştır: el-Adl, Allah, el-Gafûr, el-Habîr, el-Hakem, el-Kadir, el-Latîf, el-Malik, el-Mubdî, er-Rahîm, er-Rahmân, er-Rezzâk, es-Samed, es-Settâr, el-Vehhâb, el-Vekil, ez-Zâhir el-Bâtın. Esmayıhüsna varlığı açısından en çok kullanılan ismin Allah olduğu tespit edilmiştir. Eserlerin içinde özellikle Ay Tiradı’nda Esmayıhüsna varlığının daha çok olduğu görülmektedir.
Yazarın birçok eserinde âyetlere yer verdiğini görmekteyiz. Makyaj Yapan Ölüler eserinin dışında bütün eserlerde âyetlerin varlığı görülmektedir. Başta Tek Kelimelik Sözlük eseri olmak üzere Ay Tiradı, Ejderha ve Kelebek ve Posta Kutusundaki Mızıka eserinde âyetlerin varlığının daha çok olduğu görülmektedir. Âyetlerin kimi zaman tamamı parça içinde yer alırken kimi zaman bir bölümü aktarılmıştır.
Makyaj Yapan Ölüler ve Resimde Görünmeyen eserlerinde herhangi bir hadise yer verilmezken Ay Tiradı, Bisiklet Dersleri ve Tek Kelimelik Sözlük eserlerinde hadis varlığının daha yoğun olduğu dikkati çekmektedir. Yazar çoğunlukla eser içinde anlattığı konuyla özdeşleşen hadisler kullanmıştır.
Eserler içinde Hz. Âdem, Hz. Hûd, Hz. İbrahim, Hz. İsa, Hz. İsmail, Hz. Muhammed, Hz. Musa, Hz. Nuh, Hz. Süleyman, Hz. Yunus, Hz. Yusuf gibi peygamberlere yer verilmiştir. Bu peygamberler içinde özellikle Hz. Muhammed’in hayatına dair örnekler çok daha fazla yer almaktadır. Peygamberler eserlerde müstakil bir şekilde bulunmaktan ziyade konuyla bağlantılı olarak yer almaktadır. Peygamberler kimi zaman sözleriyle kimi zaman ise hayatlarındaki bir olayla eserler içinde bulunmaktadır.
Sahabeler açısından şu isimler öne çıkmaktadır: Abdullah b. Abbas, Abdullah b. Ebû Ümeyye, Abdullah b. Mesud, Abdullah b. Revaha, Hz. Ali, Hz. Ayşe, Hz. Ebubekir, Ebu Hureyre, Huzeyfe b. Yeman, İbn Ummu Mektum, Kaab bin Zuheyr, Kays bin Sa’d, Muaz bin Cebel, Hz. Ömer, Surâka b. Mâlik. Sahabelerin içinde eserlerde kendisine en çok yer verilen isim Hz. Ömer’dir. Peygamberin Aynaları isimli eser sahabe hayatlarını konu alması bakımından bu alanda değerlendirilebilecek müstakil bir eserdir.
Kur’an’da adı geçen şahsiyetler açısından dört kişi bulunmaktadır. Bunlar; Ashab-ı Kehf, Firavun, Karun ve Lokman Hekim’dir. Eserler içinde en çok yer alan ismin Lokman Hekim olduğu görülmektedir.
İslami şahsiyetler açısından şu kişiler göze çarpmaktadır: Ahmed Karahisârî, Ahmed b. Hanbel, Bediüzzaman Said Nursi, Fârabî, Gazalî, Habil, Hamâmîzâde İsmail Dede Efendi, İbn Hazm, İbn Sînâ, İmam Şâfiî, Kabil, Mevdûdî, Molla Câmi, Muhammed İkbal, Ömer b. Abdülaziz, Sa’dî-i Şîrâzî, Süfyan-ı Sevrî, Tarık b. Ziyad. Sadî-i Şîrâzî başta olmak üzere Gazâlî, İmam Şâfiî, Kabil ve Molla Câmi eserlerde en çok yer alan isimler olarak karşımıza çıkmaktadır.
Tasavvufi şahsiyetler olarak öne çıkan isimler şunlardır: Abdülkadir Geylâni, Ahmed Gazâli, Atâullah-i İskenderâni, Bâyezîd-i Bistâmî, Behlûl-i Dânâ, Cüneyd-i Bağdâdî, Ebu Ali er-Ruzbârî, Ebü’l Huseyn en-Nûrî, Ferîdüddin Attâr, Hallâc-ı Mansûr, İbn Arabî, İbrahim b. Edhem, İmam Şiblî, Kuşeyrî, Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, Niyâzî-i Mısrî, Sehl b. Abdullah, Selâmi Ali Efendi, Şems-i Tebrîzî, Şeyh Galib ve Yunus Emre. Bu isimler içinde Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî başta olmak üzere İbn-i Arabî ve Yunus Emre bu başlıkta eserlerde en fazla yer alan isimler olarak görülmektedir. Yazarın kişileri ele almasında ön plana çıkan etken o kişinin temsil ettiği kavramla ilişkilidir. Örneğin; Hz. Ömer adalet kavramıyla, Lokman Hekim hikmet kavramıyla ön plana çıkmaktadır. Yazarın kişiler üzerinden aynı anda birden fazla İslami kavramı kullandığı örneklerin sayısının da çok olduğu görülmektedir. Ortaya konulan İslami kavram ve unsurlar tek boyutla ele alınmamıştır. Bazen aynı eser içinde bazen farklı eserler içinde aynı kavram ve unsurlara rastlanmaktadır.
Sonuç olarak yazarın İslami kavram ve unsurlar açısından denemelerinin büyük bir zenginlik taşıdığını söylemek mümkündür. Yoğunluk olarak eserler arasında farklılık olsa da yazarın İslami kavram ve unsurları birçok başlıkta kullandığını görmekteyiz. Bu kavram ve unsurların eserlerin meydana gelmesinde büyük pay sahibi olduğu bir gerçektir. Eserlerin içindeki birçok başlığın bu kavram ve unsurlar etrafında şekillendiği görülmektedir.
Teferrüc Sayı 26 2025 Ocak Şubat Mart
